Archiwa tagu: ochrona dziedzictwa

I Ty możesz uratować choćby drobną część narodowego dziedzictwa

Czytając o przyznanych dotacjach, czy w ogóle środkach dostępnych i przeznaczanych na prace przy konserwacji czy ratowaniu zabytków (np. tu: Za mało pieniędzy na ratowanie opolskich zabytków, albo o wynikach naboru w MKiDN na rok 2015) zdajemy sobie sprawę, że bez szerszej i szybszej pomocy duża część zabytków zostanie doprowadzona do stanu, z którego powrót choćby do podstawowej formy i funkcjonalności dla społeczeństwa będzie bardzo trudny, o ile w ogóle możliwy.

Gorzanów - postępy prac w roku 2014
Gorzanów – postępy prac w roku 2014

 Od dłuższego czasu śledzimy postępy prac przy ratowaniu Pałacu w Gorzanowie – powyżej kilka zdjęć z albumu: Postępy prac ratujących pałac w Gorzanowie – w opisie tego albumu napisano: “Milczenie “w sieci” odbierane jest często jako objaw zaprzestania działań. Dla osób i instytucji zmagających się z ratowaniem zabytków oznacza to jednak czas wzmożonych działań w świecie realnym. Konieczność dokonywania odbiorów wykonanych prac, sporządzania protokołów, rozliczeń, sprawozdań z jednoczesnym niemalże pisaniem wniosków o dofinansowania na kolejny rok nie pozwala poświęcić tego czasu na spędzanie go w świecie wirtualnym.

Poznaj, polub, pomóż
Poznaj, polub, pomóż

Przy okazji dokumentowania wykonanych prac przychodzi chwila zerknięcia do zdjęć z niedalekiej przeszłości. Tak samo i my zrobiliśmy – dzięki czemu można jednak ocenić rzeczywiste postępy, nawet jeśli nie są tak bardzo widoczne “na zewnątrz”, ponieważ większość prac prowadzonych było we wnętrzach. Czy dwa lata to dużo, czy mało na tak ogromny kompleks, jakim jest pałac i park w Gorzanowie? Przy 6000 m2 powierzchni zawsze jest coś, czego nie udało się jeszcze zrobić, albo czego stan uległ pogorszeniu, podczas, gdy ratowano inne elementy. Zawsze trzeba dokonywać wyborów pomiędzy tym, co pilne i tym, co ważne. Są to bardzo trudne wybory, tym bardziej, że wieloletnie zniszczenia w rozległych obiektach, nie są możliwe do “odwrócenia”. Każde działanie przynosi efekty, gdy tymczasem ulega pogorszeniu stan wnętrz i murów, które wydawały się stabilne, dopóki nie zaczęły wysychać. Przed nami jeszcze długa i trudna droga. Nie zniechęcamy się, choć czasami “ręce opadają”…
Bez dofinansowań i dotacji nie moglibyśmy ratować tego cennego i tak bardzo zdewastowanego zabytku.
Ogromnie dziękujemy za środki, które uzyskaliśmy w 2013 i 2014 roku z funduszy: Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Województwa Dolnośląskiego, Dolnośląskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej oraz za drewno, które wykorzystujemy do prac zabezpieczająco-budowlanych w pałacu, a które przekazał nam Urząd Miasta i Gminy w Bystrzycy Kłodzkiej.
Dziękujemy i mamy nadzieję na możliwość uzyskiwania dalszej pomocy w ratowaniu kompleksu pałacowo-parkowego w Gorzanowie.“.

Jak wiecie wsparcie z MKiDN jest skromne i nie zawsze udaje się pozyskać środki na najpilniejsze ratunkowe działania także z innych programów. Ostatnią nadzieją jest wsparcie Fanów zabytków – dlatego w imieniu zabytków (i ludzi ratujących je) prosimy także o rozważenie możliwości udzielenia pomocy temu konkretnemu obiektowi. 

Pałac Gorzanów - wspomóż 1% swojego podatku
Pałac Gorzanów – wspomóż 1% swojego podatku

Jest wiele możliwości przekazania wsparcia dla zabytków w Polsce. Najprostszy z nich to 1% od naszego podatku ze wskazaniem w naszych PIT’ach organizacji zajmującej się wieloma zabytkami lub fundacji czy stowarzyszenia działających na rzecz konkretnych obiektów. Na stronie Towarzystwa Opieki nad Zabytkami  napisano szczegółowo jak to zrobić. Zachęcamy więc wszystkich do ratowania naszego dziedzictwa poprzez deklarację w PIT’ach, jak też poprzez przekazywanie darowizn wprost na konta organizacji zajmujących się ratowaniem zabytków.

TOnZ opublikowało też ciekawy film:

Być może nie wszyscy wiedzą, że: “Czy wiesz że… Możesz przekazać 1 procent podatku na zabytki” – na tej stronie Stowarzyszenie Przyjaciół Zamku w Chudowie “CASTELLUM” informuje o możliwości przekazania 1% podatku na kilka projektów: CHUDÓW, SIEDLĘCIN, WIERZBNA, OWIESNO, RUDA ŚLĄSKA, STARA KAMIENICA, KOCHŁOWICE lub inne.

Chudów'2003
Chudów’2003

Siedlęcin'2006
Siedlęcin’2006

W zeszłym roku odwiedziliśmy Zamek Tenczyn, zachęcamy więc także do rozważenia możliwości wsparcia opisanej na stronie Stowarzyszenia “Ratuj Tenczyn”.

Tenczyn'2014
Tenczyn’2014

To tylko kilka przykładów organizacji/stowarzyszeń, które ratują zabytki w Polsce. Pełny wykaz organizacji pożytku publicznego na które można przekazać 1 % podatku publikuje odpowiednie ministerstwo na tej stronie.

Dwa lata temu stworzyliśmy taką grafikę:

Nie bądź obojętny
Nie bądź obojętny

W trudnych szczególnie dla obiektów zabytkowych czasach pozostaje ona niestety nadal bardzo aktualna.

Odpowiedź z Kancelarii Prezydenta RP na list otwarty w sprawie ratowania dziedzictwa Dolnego Śląska

Dzisiaj otrzymaliśmy odpowiedź z Kancelarii Prezydenta  RP na list otwarty w sprawie ratowania dziedzictwa Dolnego Śląska – zrzut ekranowy z pdf’a poniżej:

Odpowiedź z Kancelarii Prezydenta RP na list otwarty w sprawie ratowania dziedzictwa Dolnego Śląska
Odpowiedź z Kancelarii Prezydenta RP na list otwarty w sprawie ratowania dziedzictwa Dolnego Śląska

Nasza (Ewy i Marka Wojciechowskich) krótka odpowiedź poniżej:

Bardzo dziękujemy za przesłaną odpowiedź na nasz list otwarty w SPRAWIE RATOWANIA DZIEDZICTWA DOLNEGO ŚLĄSKA.

Co prawda jako grupa od dłuższego czasu obserwująca niedostatek działań w zakresie ochrony dziedzictwa szczególnie na Dolnym Śląsku liczyliśmy na nieco więcej – na osobiste zainteresowanie się (i zaangażowanie się) Pana Prezydenta sytuacją tego bardzo doświadczonego przez los i lata zaniedbań regionu.

Dlatego pozytywnie odbierając pierwszą reakcję Pana Prezydenta w postaci niniejszej odpowiedzi na zgłoszone przez nas propozycje pewnego patronatu lub wychodzącej z Kancelarii Prezydenta zależnej od Państwa koncepcji i woli działania inicjatywy w zakresie pilnej potrzeby ratowania dziedzictwa Dolnego Śląska chcielibyśmy móc liczyć na coś więcej.

Na pewno każda inicjatywa Pana Prezydenta w zakresie ochrony dziedzictwa zyska pozytywny społeczny oddźwięk.


Wiele zabytków dłużej czekać po prostu już nie może i nie powinno, stąd wraz z podziękowaniami przesyłamy nieustającą prośbę o szybkie i bardziej sprecyzowane działania.


Jeśli to jednak z jakichś powodów nie jest możliwe teraz, to prosimy o rozważenie podjęcia takich działań w najbliższej możliwej przyszłości,
choćby w postaci aktywnego oddziaływania na MKiDN aby sprawa stała się jak najszybciej działaniem najbardziej priorytetowym.

Poniżej jedna z grafik naszej akcji listowej – pałac w Wojanowie dawniej (2000) i dzisiaj(2011) – jeden z najefektowniejszych obiektów Doliny Pałaców i Ogrodów Kotliny Jeleniogórskiej:

Wojanów
Wojanów

W wydarzeniu związanym z wysyłaniem tego listu wzięły udział do tego momentu (jako deklarowane uczestnictwo w wydarzeniu)  682 osoby. Pod listem podpisało się 421 osób. Wydarzenie trwa do 21.06.2014 do godziny 18-tej. Zachęcamy więc wszystkich zainteresowanych losem dziedzictwa Dolnego Śląska i nie tylko do dyskusji zarówno na temat tego regionu i jego problemów, jak też otrzymanej z Kancelarii Prezydenta odpowiedzi. Każdy pomysł dla ratowania zabytków wart jest wyartykułowania i rozważenia.

Poniżej zabytek z tej samej Kotliny Jeleniogórskiej prawie widoczny z parku przy pałacu w Wojanowie – Wojanów-Bobrów – tak blisko, a jakże daleko do podobnej świetności. Jak długo podobne obiekty będą w tak tragicznym stanie?

Wojanów-Bobrów
Wojanów-Bobrów

Krótka odpowiedź Świętokrzyskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach

Nasz list otwarty do WKZ wysłany 1.12.2012 do wszystkich Wojewódzkich Konserwatorów Zabytków doczekał się pierwszej odpowiedzi od Świętokrzyskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach:

Szanowni Państwo,

W odpowiedzi na Państwa zapytanie, informuję, że problematyka funkcjonowania systemu ochrony zabytków w Polsce jest zagadnieniem bardzo złożonym i obszernym, wielokrotnie analizowanym i dyskutowanym w kręgach środowiskowych i publicznych. Dlatego odsyłamy Państwa do wniosków zawartych w licznych publikacjach, materiałach konferencyjnych, raportach i analizach na ten temat (m.in. Raportu na temat funkcjonowania systemu dziedzictwa kulturowego w Polsce po roku 1989, pod red. J. Purchli, Kraków 2008, przygotowanym na zlecenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, wraz z aktualizacją raportu z 2010 r. pod red. E. Jagielskiej z Krajowego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków). W razie pytań lub wątpliwości w odniesieniu do konkretnych problemów służymy stosownym wyjaśnieniem.

Z poważaniem,

Świętokrzyski Wojewódzki Konserwator Zabytków w Kielcach

mgr inż. arch. Janusz Cedro

Jędrzejów
Jędrzejów

Zajrzeliśmy więc do wskazanych materiałów. Dokument jest obszerny i wskazuje wiele przyczyn aktualnego stanu ochrony zabytków.

Zacytujemy jedynie kilka z nich.

Kryzys planowania przestrzennego: „Niepokojące wydają się podejmowane inicjatywy prowadzące do obniżenia roli wojewódzkiego konserwatora zabytków w procedurze sporządzania miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego i zastąpienie jego władczych uprawnień kompetencjami niewładczymi w zakresie planowania przestrzennego. W przygotowywanym obecnie projekcie zmian ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym wojewódzki konserwator zabytków występuje w roli jednostki opiniującej plan, a nie, jak obecnie – uzgadniającej. Opinia w odróżnieniu do uzgodnienia nie jest postanowieniem wiążącym, który obliguje do wprowadzenia wymaganych zmian i naniesienia wszystkich poprawek z niej wynikających.”

Programy ochrony i opieki nad zabytkami – „Badania stanu realizacji przez gminy ustawowego zadania, jakim jest opracowanie gminnego programu opieki nad zabytkami, przeprowadzone w 2008 r. przez Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków wykazały, że proces ten przebiega bardzo powoli.”

W dokumencie szeroko omówiono zagadnienia związane z edukacją na rzecz dziedzictwa – kilka fragmentów poniżej.

Główne zagadnienia problematyki edukacji na rzecz dziedzictwa kulturowego w Polsce – “do najpilniejszych zadań zaliczono również podjęcie prac nad kompleksowym systemem edukacji na rzecz dziedzictw. Główny ciężar wyznaczania trendów prowadzenia edukacji i podnoszenia wiedzy w zakresie ochrony dziedzictwa kulturowego spoczywa na instytucjach państwowych, tak centralnych, jak i tych na szczeblach lokalnych. Te pierwsze, oprócz prowadzenia kampanii o zasięgu ogólnopolskim organizują ochronę zabytków, współpracując między innymi ze służbami państwowymi, pracującymi na rzecz przeciwdziałania przestępstwom przeciw dziedzictwu kulturowemu. Ważnym elementem tej współpracy jest wsparcie merytoryczne, jak również szkolenia dla służb mundurowych. Centralne instytucje kultury działają także na rzecz podnoszenia poziomu wiedzy pracowników urzędów ochrony zabytków i placówek muzealnych oraz innych zainteresowanych ochroną dziedzictwa kulturowego podmiotów. Systematyczne działania w tym zakresie podjął Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków. Ośrodek przeprowadził rozpoznanie stanu edukacji na rzecz dziedzictwa kulturowego w Polsce, co zaowocowało stworzeniem strategii, określeniem grup docelowych i ich potrzeb, a następnie wypracowaniem projektów edukacyjnych na rzecz dziedzictwa. Wśród głównych należy wymienić: koordynację Europejskich Dni Dziedzictwa w Polsce, organizację szkoleń służb publicznych czy promocję idei wolontariatu na rzecz dziedzictwa kulturowego. KOBiDZ współpracuje także z wyróżniającymi się organizacjami pozarządowymi.

Drugim ważnym szczeblem, na którym prowadzi się edukację na rzecz dziedzictwa jest administracja regionalna. Oprócz prowadzenia polityki kulturalnej zgodnej z miejscowymi potrzebami urzędnicy tego szczebla zarządzają podległymi im instytucjami kultury, m.in. placówkami muzealnymi i ośrodkami kultury. Zajęcia edukacyjne stanowią jeden z istotnych punktów działalności placówek muzealnych. Oferta przede wszystkim jednak koncentruje się na współpracy na linii „muzeum – szkoła” oraz „muzeum – odbiorca indywidualny”, nie uwzględniając wielu innych, bardziej specyficznych grup docelowych, jak np.: „rodzice z dziećmi”, „seniorzy” czy „indywidualny młody odbiorca”. Ważną rolę w propagowaniu kultury odgrywają gminne, dzielnicowe, miejskie oraz wojewódzkie ośrodki kultury. Ich oferta skupia się jednak przede wszystkim na promowaniu współczesnej kultury, ochrona i promocja dziedzictwa kulturowego stanowi jedynie margines ich działań.

Dużą rolę w krzewieniu idei ochrony dziedzictwa odgrywa szkolnictwo powszechne i wyższe. W obowiązującej od 1 września 2009 r. w szkolnictwie powszechnym podstawie rogramowej problematyka szeroko pojętej kultury pojawia się na wszystkich etapach kształcenia, począwszy od wychowania przedszkolnego, a skończywszy na szkolnictwie ponadgimnazjalnym. Każdy nauczyciel powinien realizować podstawę programową, Karta Nauczyciela zakłada jednak dużą swobodę w doborze przez nauczyciela odpowiednich narzędzi. Brak jest informacji, na ile i w jakim zakresie tematyka dziedzictwa kulturowego występuje w ich planach nauczania. Osoby pragnące rozwijać swoją wiedzę w tym zakresie mają do dyspozycji różne kierunki kształcenia na wyższych uczelniach artystycznych, technicznych i uniwersytetach. Proponowaną przez uczelnie wyższe formą zwiększania kwalifikacji w dziedzinie ochrony i zarządzania dziedzictwem kulturowym są także studia podyplomowe i kursy.

Zwraca uwagę aktywność sektora pozarządowego. 1 września 2009 r. w Polsce zarejestrowanych było ok. 75 000 organizacji pozarządowych, z których ok. 13% zajmowało się kulturą i sztuką. W 2004 r. było to ok. 11,5% – z przeprowadzonych wówczas szczegółowych badań wynikało, ze prawie połowa z nich (42%) prowadziła działalność w sferze ochrony zabytków i miejsc pamięci narodowej oraz podtrzymywania tradycji narodowych lub regionalnych.”

Podano także konkretne propozycje działań dla specjalistów (czyli służb konserwatorskich, mundurowych, edukatorów muzealnych, pedagogów, wykładowców),  społeczeństwa oraz właścicieli i zarządców. Na przykład: prowadzenie kampanii społecznej w oparciu o hasła „poznawać, chronić, promować i tworzyć”, ukazującej korzyści wynikające z posiadanego dziedzictwa i roli jaką może ono pełnić w nowoczesnym społeczeństwie obywatelskim lub promocja dobrych praktyk w zakresie pozytywnej roli obywateli na rzecz ochrony i właściwego wykorzystania dziedzictwa, czy też promocja standardów właściwie realizowanej opieki nad zabytkami poprzez organizowanie konkursów dla właścicieli i posiadaczy zabytków dobrze zarządzanych oraz prezentowanie dobrych praktyk w tym zakresie.”

Ochrona krajobrazu kulturowego – „Polska jest stroną  Europejskiej Konwencji Krajobrazowej, której ustalenia opierają się na założeniu, iż krajobraz pełni ważną ogólnospołeczną rolę w wielu dziedzinach: kulturze, ochronie przyrody i sprawach socjalnych. Konwencja wskazuje na konieczność identyfikacji i ochrony krajobrazów charakterystycznych, świadczących o tożsamości miejsca, jednostek i społeczności lokalnej oraz obliguje do ich ochrony, zarządzania i planowania, a także do organizowania europejskiej współpracy w tym zakresie. Gospodarowanie krajobrazem, w tym skuteczność podejmowania działań ochronnych, wymaga stałego umacniania świadomości, a także aktywnego udziału społeczności lokalnych w tych działaniach. Polska jako sygnatariusz konwencji podjęła się m.in. uznać krajobraz za ważny składnik otoczenia ludzkiego i wdrożyć politykę krajobrazową wyznaczoną postanowieniami konwencji, m.in. poprzez włączanie pojęcia krajobrazu w tematykę planowania przestrzennego oraz polityki resortowe mające wpływ na krajobraz. Wdrażanie konwencji w Polsce koordynuje Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska. Działania te są jednak mało zaawansowane.”

„Z doświadczeń wojewódzkich konserwatorów zabytków wynika, że w ocenach i raportach sporządzanych na potrzeby planowanych inwestycji zabytkom i krajobrazowi kulturowemu poświęca się znacznie mniej uwagi niż środowisku przyrodniczemu.”

I ważne: „Mając na uwadze, iż przepisy ustawy w ramach ocen oddziaływania na środowisko wskazują na potrzebę określenia także wpływu na zabytki i obszary w krajobrazie o znaczeniu historycznym, kulturowym lub archeologicznym, rekomenduje się zawarcie porozumienia (podpisanie wspólnego stanowiska) pomiędzy Generalnym Konserwatorem Zabytków i Generalnym Dyrektorem Ochrony Środowiska o współpracy przy opiniowaniu ocen oddziaływania na środowisko. Porozumienie takie zapewniłoby udział organów, które faktycznie odpowiadają za ochronę dziedzictwa kulturowego, w ocenie zagrożenia jakim może stać się dla tegoż dziedzictwa realizacja polityk, strategii, planów, programów czy konkretnego zamierzenia inwestycyjnego, a także umożliwiłoby przekazywanie sobie wzajemnie informacji o podejmowanych przez te organy działaniach. Porozumienie to zapewniłoby skuteczną realizację zadań wymienionych w ustawie, która do zakresu ochrony środowiska włącza również ochronę zabytków.”

Warto dokładnie zapoznać się z całym dokumentem, gdyż dość dokładnie opisuje aktualny (koniec 2009 roku)  stan w zakresie ochrony dziedzictwa.

Kielce
Kielce

Jednak to czego brakuje w tym dokumencie to propozycje np. rozwiązań podatkowych i zachęt dla firm czy prywatnych inwestorów aby łatwiej i skuteczniej można było podejmować się często bardzo trudnych administracyjnie i kosztowo prac nad ratowaniem ginących obiektów.

W dokumencie podano ciekawe dane o wysokości średniej płacy i ilości etatów w wuoz. W całym kraju na koniec 2009 roku było 751 pracowników wuoz, średnio 46,93 na jeden wuoz, choć etatów było nieco mniej 670,38 – średnio 41,90 na jeden wuoz. Średnia płaca w wuoz to 3613,17 zł.

Czy taka ilość pracowników o takich wynagrodzeniach jest wystarczająca do skutecznego zajmowania się ochroną dziedzictwa?  

Jeśli popatrzy się na ilość zabytków w naszym kraju, zarówno tych nieruchomych (172637) jak i ruchomych (15085), a to tylko część wpisanych do rejestrów do roku 2009, to wydaje się, że choćby z prostego podzielenia liczb 172637 przez 751 dającego wskaźnik pawie 230 zabytków nieruchomych na jednego zatrudnionego i dalej przyjmując, że w roku mamy około 250 dni roboczych, więc na jeden zabytek pracownik wuoz może faktycznie poświęcić około jednego dnia w roku, albo nawet mniej bo musi też zajmować się nie tylko zabytkami nieruchomymi. W przeliczeniu na złotówki (bardzo uproszczonym) na koniec 2009 roku daje to 3613,17 podzielone przez 22 dni robocze w miesiącu dla uproszczenia rachunków, a więc kwotę około 164 złotych na jeden zabytek. Trudno to nam porównać do innych krajów, ale nawet te bezwzględne liczby wydają się bardzo skromne tak czasowo, jak i kwotowo.

Oczywiście nie ma gwarancji, że przy wyraźnym zwiększeniu zarówno liczby pracowników, jak i ich wynagrodzeń sytuacja miałaby się od razu dużo lepiej. To nie jest takie proste równanie. Bo w kontekście wysokości środków przeznaczanych na ochronę dziedzictwa to tylko jeden z wielu problemów. Szczupłość zarówno kadr jak i  funduszy, to bardzo ważny czynnik w ocenie stanu ochrony dziedzictwa. Bez pieniędzy skutecznie wielu obiektów uratować się nie da… Państwo jest ciągle zbyt biedne aby zadbać o wszystkie swoje obiekty historyczne. Trzeba szukać rozwiązań systemowych sprzyjających skutecznemu zainteresowaniu obywateli substancją zabytkową, gdyż bez ich szybko zwiększającego się udziału w inwestycjach w takie obiekty więcej ich zginie, niż przetrwa dla przyszłych pokoleń.

O zabytkach pisaliśmy też w innych wpisach:

– Czy zabytki w Polsce przetrwają kolejny sezon?
– Zabytkowe życzenia na każde święta i na co dzień
– Facebook czy Google+ to za mało!
– Krzyżtopór – trwała ruina czy trwały brak koncepcji?
– Czy to już tylko stracone nadzieje dla zamku/pałacu w Pilicy?
– Zamkowe przebudzenie prywatnych inwestorów i nie tylko
– Kolejny mocny film „Zaginiona Hiroszima”
– Ratowanie zabytków – teoria i praktyka, a może referendum?
– Nowe zamki – stare i nowe problemy
– Polska Dolina Loary – start i zamierzenia
– DOLNY ŚLĄSK TO WIĘCEJ NIŻ WROCŁAW
– Konające zabytki – aby nie przegapić ważnych wpisów z Facebooka
– Czy zabytki w Polsce oprócz ludzi z pasją mogą liczyć na bardziej konkretny plan ratunkowy i rzeczywiste wsparcie państwa?
– Zapaść moralna i fizyczna zabytków w Polsce
– Czy to tylko szum informacyjny? Nowe podejście do zabytków w Polsce
– 11.11 – Turystyczna duma i niedosyt
– Apel o sprawiedliwy podział funduszy na ochronę zabytków w Polsce i dalej idące propozycje
– List otwarty do WKZ – chcielibyśmy zapytać o merytoryczne przyczyny, które stwarzają Państwu najwięcej problemów w codziennej pracy przy ochronie zabytków
– Czas się wziąć do roboty skoro koniec świata nie nastąpił !
– Ratownicy zabytków listy piszą, a DWKZ… udaje, że odpowiada
– Aby nie tylko dziury w ziemi świadczyły o naszej historii.