Archiwa tagu: Dolny Śląsk

Dolnego Śląska perspektywa w zakresie ochrony dziedzictwa na lata 2016-2020

W styczniu 2015 roku we wpisie Dolnego Śląska perspektywa w zakresie ochrony dziedzictwa  napisaliśmy m.in.: „Czytając na przykład artykuł „Unijna perspektywa dla Dolnego Śląska” na stronach Urzędu Marszałkowskiego wydaje się, że mamy tu w planach same pomyślne wiadomości i mnóstwo środków na najbliższe lata. Jednak czytając i oceniając niedawno program w zakresie opieki nad zabytkami na najbliższe lata we wpisach:
POPATRZMY NA ZABYTKI W SWOICH REGIONACH I PROGRAMY OPIEKI NAD NIMI – 2 – WOJEWÓDZTWO DOLNOŚLĄSKIE
– WIĘCEJ PROGRAMU W PROGRAMIE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA !
wydaje nam się, że nadzieja jaką wzbudza unijna perspektywa może być łatwo zaprzepaszczona, jeśli tworzone programy realizacyjne będą tak niskiej jakości, jak przygotowany i przekazany do konsultacji społecznych projekt „Programu opieki nad zabytkami województwa dolnośląskiego na lata 2015-2018” dostępny także na stronie Urzędu Marszałkowskiego.”

Czekając dłuższy czas na ostateczną wersję „Programu opieki nad zabytkami województwa dolnośląskiego”  nawet nie zauważyliśmy, że w połowie 2016 roku „Program opieki nad zabytkami województwa dolnośląskiego”, został przyjęty przez Sejmik Województwa Dolnośląskiego Uchwałą nr XXIII/687/16 w dniu 28 czerwca 2016 r. i ogłoszony w Dzienniku Urzędowym Województwa Dolnośląskiego, Poz. 3706 z dnia 22 lipca 2016 r.

Ze 180 stronicowego projektu na lata 2015-2018 w programie na lata 2016-2020 zostało, a raczej na nowo powstało (bo teraz autorem programu jest Instytut Rozwoju Terytorialnego we Wrocławiu) 38 stron mocno zagęszczonego merytorycznie tekstu.

Kłodzko'2015
Kłodzko’2015

Co prawda o tym, że jest to program na lata 2016-2020 dowiadujemy się dopiero z lektury wstępu: „Prezentowany materiał zawiera diagnozę dziedzictwa kulturowego w ujęciu prospektywnym, układ celów i działań wskazanych do realizacji na lata 2016-2020 oraz ramy wdrażania, obejmujące podmioty odpowiedzialne za wdrażanie programu, źródła finansowania oraz zasady monitoringu działań.„, bo tytuł dokumentu na pierwszej jego stronie to jedynie „PROGRAM OPIEKI NAD ZABYTKAMI WOJEWÓDZTWA DOLNOŚLĄSKIEGO„.

Na stronie 7 programu możemy przeczytać m.in. „Jednostki administracji samorządowej wszystkich szczebli mają ustawowy obowiązek sporządzania na okres 4 lat programów opieki nad zabytkami, które powinny określać wszystkie elementy konieczne do sprawowania skutecznej opieki nad zabytkami. Obecnie tylko 35 gmin województwa opracowało program opieki nad zabytkami, stanowi ok. 21% wszystkich samorządów gminnych (w tym okres obowiązywania 9 programów upłynął w 2015 r.). Na poziomie powiatów w województwie dolnośląskim uchwalono zaledwie 3 powiatowe programy opieki nad zabytkami, z czego aż w dwóch przypadkach czas obowiązywania zakończył się w 2015 roku. Słaba aktywność samorządów gminnych na tym polu (stosunkowo mała ilość obowiązujących programów), znacząco utrudnia prowadzenie skoordynowanych działań i spójnej polityki ochrony i opieki nad zabytkami.„. Poniżej jedna z nielicznych grafik zamieszczonych w programie obrazująca „OBOWIĄZUJĄCE GMINNE PROGRAMY OPIEKI NAD ZABYTKAMI W UJĘCIU PRZESTRZENNYM”:

OBOWIĄZUJĄCE GMINNE PROGRAMY OPIEKI NAD ZABYTKAMI W UJĘCIU PRZESTRZENNYM
OBOWIĄZUJĄCE GMINNE PROGRAMY OPIEKI NAD ZABYTKAMI W UJĘCIU PRZESTRZENNYM

Ciekawe informacje pokazuje też następna grafika z programu – FINANSOWANIE OCHRONY ZABYTKÓW, OPIEKI NAD ZABYTKAMI ORAZ OCHRONY DZIEDZICTWA NIEMATERIALNEGO W WOJEWÓDZTWIE DOLNOŚLĄSKIM W LATACH 2007-2015 – W PODZIALE NA ŹRÓDŁA FINANSOWANIA:

FINANSOWANIE OCHRONY ZABYTKÓW, OPIEKI NAD ZABYTKAMI ORAZ OCHRONY DZIEDZICTWA NIEMATERIALNEGO W WOJEWÓDZTWIE DOLNOŚLĄSKIM W LATACH 2007-2015

Z powyższego zestawienia widać, że gdyby nie kwoty unijne, to środków finansowych na ochronę zabytków byłoby dużo mniej.

Główne założenia programu opisano na stronie 12 dokumentu:

Przyjęta w Programie wizja rozwoju: Wielokulturowe dziedzictwo Dolnego Śląska stanowi fundament nowoczesnego i otwartego regionu europejskiego wpisuje się w europejską politykę kulturalną. Utrzymanie tożsamości i autentyzmu kulturowego regionów europejskich stanowi, zgodnie z zapisami Traktatu Ustanawiającego Wspólnotę Europejską (Dz. Urz. UE 2006 C 321/E), jeden z ważniejszych czynników rozwojowych.
Za cel strategiczny uznano zachowanie i zrównoważone wykorzystanie zasobów dziedzictwa kulturowego dla wzmacniania tożsamości Dolnego Śląska. Zgodnie z tym założeniem dziedzictwo kulturowe jest zasobem umożliwiającym budowanie i utrwalanie wspólnej tożsamości oraz rozwijanie potencjału społecznego. Stanowi ono zarówno przedmiot ochrony, jak i potencjał, który powinien być wykorzystywany w rozwoju społeczno-gospodarczym województwa.
Cele operacyjne, podporządkowane celowi strategicznemu, wpisują się w cztery pola działań, które obejmują: zasoby dziedzictwa kulturowego, tożsamość i społeczeństwo, zarządzanie oraz potencjał ekonomiczny.”.

Na tym poziomie wszystko wygląda pięknie. Ale przy przejściu do szczegółów w celach operacyjnych można znaleźć takie ambitne zadania jak:

Działanie 1: Aktualizacja wiedzy na temat stanu zachowania obiektów zabytkowych.
Działanie polegać będzie na weryfikacji stanu zachowania zabytków, która umożliwi określenie najpilniejszych potrzeb w zakresie zabezpieczenia, rewaloryzacji i konserwacji obiektów zabytkowych. Efektem prac będzie m.in. utworzenie i stałe uzupełnianie „Listy zabytków zagrożonych”, na podstawie której zostaną wskazane obiekty wymagające podjęcia prac ratowniczych w pierwszej kolejności.„.

Oczywiście aktualizacja wiedzy o własnych zasobach to działanie jak najbardziej konieczne, aby wiedzieć w jakim stanie są zabytki i co z nimi w pierwszej kolejności należy zrobić. Jednak nieodparcie nasuwa się pytanie co przez ostanie kilkadziesiąt lat robiły służby konserwatorskie, że takiej wiedzy nie ma zebranej i na bieżąco aktualizowanej? Może warto połączyć siły z NID choćby w zakresie tworzenia mapy zabytków Dolnego Śląska, bo jak można przeczytać w artykule „Ponad 84 tys. polskich zabytków na interaktywnej, internetowej mapie„: „Już ponad 84 tys. polskich zabytków znajduje się na interaktywnej mapie udostępnionej w internecie przez Narodowy Instytut Dziedzictwa (NID). Wśród nich są m.in. pomniki historii i miejsca wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO, zabytki nieruchome oraz stanowiska archeologiczne.„. W dalszej części programu jest przecież mowa o: „Budowie zintegrowanego systemu informacji o zabytkach. Działanie polegać będzie na zaprojektowaniu i pilotażowym wdrożeniu jednolitego i zintegrowanego systemu informacji o zabytkach Dolnego Śląska, stanowiącego integralną część Dolnośląskiego Systemu Informacji Przestrzennej (DSIP). Moduł tematyczny o zabytkach w DSIP zostanie utworzony w oparciu o współpracę z instytucjami dokumentującymi  dziedzictwo kulturowe„.

Ciechanowice'2011
Ciechanowice’2011

W kolejnym fragmencie programu można przeczytać:

Rozwijanie współpracy i integracja działań administracji samorządowej, instytucji publicznych, naukowych i innych podmiotów w zakresie ochrony i opieki nad zabytkami.
W obrębie działania przewiduje się następujące zadania:
 zorganizowanie i prowadzenie stałej współpracy samorządu województwa z wojewódzkim konserwatorem zabytków oraz podmiotami odpowiedzialnymi za ochronę dziedzictwa kulturowego, tak aby działania prowadzone przez poszczególne podmioty były spójne i uzupełniały się wzajemnie,
 powołanie regionalnego oficera ds. dziedzictwa kultury, którego zadaniem będzie koordynacja działań w zakresie ochrony dziedzictwa kulturowego na poziomie regionalnym,
 optymalizacja zarządzania w sferze ochrony zabytków – wyodrębnienie i wzmocnienie pionu odpowiedzialnego za ochronę dziedzictwa kulturowego w ramach struktury UMWD,
 prowadzenie lobbingu na rzecz sprowadzenia zabytków ruchomych pochodzących z Dolnego Śląska, które znajdują się na terenie kraju.„.

Wszystko to są rzeczy potrzebne, ale chyba współpracy samorządu województwa z wojewódzkim konserwatorem zabytków (itd.) nie trzeba organizować od początku, bo ona powinna być codziennością działania wszystkich odpowiedzialnych za zabytki? Ale jeśli to jest warunkiem spójnego i uzupełniającego się wzajemnie działania, to może warto by to było bardziej szczegółowo opisać – tak to jest typowo biurokratyczny zapis typu „musimy się zorganizować, przeorganizować – czyli zdobyć na to kolejne fundusze i etaty”. Choć chwilkę dalej mamy zapewnienie o „optymalizacji zarządzania”, ale jednak przez „wyodrębnienie i wzmocnienie pionu… w ramach UMWD”. Wiadomo wszystko kosztuje, szczególnie dobra praca dobrych fachowców, więc bez dodatkowych wydatków na pewno się nie obejdzie, ale mamy nadzieję, że to będzie faktyczna optymalizacja, a nie jedynie mnożenie etatów.

Ziębice'2015
Ziębice’2015

To co nam wydaje się w tym programie bardzo istotne, to: „Wzmocnienie znaczenia ekonomicznego sektorów związanych z opieką nad zabytkami.„, ale zostało to ograniczone do dwóch zapisów:
– Wspieranie tradycyjnego rzemiosła w sektorze odnowy zabytków. Działanie skierowane jest na wspieranie, w ramach aktywnej polityki rynku pracy, zachowania i tworzenia nowych miejsc pracy związanych z renowacją zabytków i opartych o tradycyjne rzemiosło. 
– Wspieranie tworzenia miejsc pracy w oparciu o innowacyjne wykorzystanie dziedzictwa kulturowego. Działanie obejmie wsparcie inicjatyw gospodarczych związanych z wytwarzaniem produktów regionalnych i tradycyjnych oraz wprowadzaniem ich do obrotu, z obsługą „żywych muzeów” i kreowaniem nowych miejsc pracy związanych z wykorzystaniem i udostępnianiem zabytków.

Mamy nadzieję, że przy wdrażaniu tego programu pojawią się kolejne nowe dobre pomysły w powyższym zakresie.

Dobry program powinien też przynajmniej w przybliżeniu określić harmonogram choćby najistotniejszych działań – w tym programie tego elementu nam zabrakło. W zakończeniu programu napisano: „Realizacja „Programu opieki nad zabytkami województwa dolnośląskiego” przewidziana jest na 4 lata i przyczyni się przede wszystkim do poprawy skuteczności ochrony i stanu zachowania dziedzictwa materialnego, wiedzy o nim oraz systematycznego wzmacniania i utrwalania tożsamości Dolnoślązaków.
Najpoważniejszym wyzwaniem Samorządu Województwa, w perspektywie długookresowej, jest zapewnienie trwania dziedzictwa kulturowego w jak najlepszym stanie i wykorzystanie jego potencjału dla rozwoju regionu. W wymiarze technicznym wyzwanie to wymaga zbudowania pełnej bazy wiedzy i informacji o zabytkach, umożliwiającej stały monitoring jego stanu, zaś w wymiarze społecznym i organizacyjnym, wzmacnianie szacunku dla odziedziczonych wartości i kształtowania postaw obywatelskich wobec dziedzictwa, budowanie zachęt dla inwestowania w zabytki, a także budowanie i rozwijanie wieloszczeblowej współpracy instytucji i osób. Wskazane zadania powinny być realizowane w sposób ciągły i systematyczny przy stałym zaangażowaniu podmiotów odpowiedzialnych za ochronę i opiekę nad zabytkami oraz przy wykorzystaniu funduszy zarówno publicznych, jak też prywatnych. Osiągnięcie założonych celów będzie procesem długotrwałym, wykraczającym poza ramy czasowe obowiązywania niniejszego programu, jednakże działania przewidziane w programie są z nimi w pełni zgodne.„.

Nie zidentyfikowano w tym programie także żadnych ryzyk i wynikających z nich konsekwencji dla poszczególnych obszarów działań.  Więc mamy program, którego wymagają odpowiednie przepisy – „Jednostki administracji samorządowej wszystkich szczebli mają ustawowy obowiązek sporządzania na okres 4 lat programów opieki nad zabytkami, które powinny określać wszystkie elementy konieczne do sprawowania skutecznej opieki nad zabytkami ” – ale zapewne nie tylko my mamy wątpliwości co do jego możliwości realizacyjnych. Zebrano w nim wiele potrzebnych działań – pytanie ile z nich już jest realizowanych i ile zostanie zrealizowanych w ciągu okresu 2016-2020 ?

Wszystkim mieszkańcom regionu, a także fanom Dolnego Śląska z całej Polski i spoza naszego kraju bardzo zależy na tym, aby działania w zakresie ochrony zabytków były w końcu skuteczne. Program nie musi być przesadnie długi, ważne aby był zrozumiały dla wszystkich instytucji, które mają go zrealizować. Wspaniale byłoby poznać cząstkowe choćby założenia realizacyjne wszystkich wymienionych w nim partnerów, bo jak wiadomo najważniejsze są takie szczegóły. Na poziomie „chcenia” można napisać wszystko, ale jak mamy coś zrobić, to się okazuje, że nie wiadomo jak i z kim dokładnie to należy robić, i za czyje pieniądze. A jak napisano na stronie 23 programu: „RAMY FINANSOWE – Głównymi źródłami finansowania działań wskazanych w „Programie opieki nad zabytkami województwa dolnośląskiego” są środki publiczne pochodzące z budżetu państwa, samorządu województwa dolnośląskiego oraz z funduszy europejskich.” – tylko jakby gdzieś umknął bardzo istotny załącznik, określający choćby w przybliżeniu koszty realizacji tego programu. Więc można mieć jedynie nadzieję, że środków nie będzie mniej niż dotychczas i na wszystkie planowane działania ich wystarczy.

Mamy nadzieję, że na naszej mapie odwiedzonych miejsc:

Mapa odwiedzonych miejsc
Mapa odwiedzonych miejsc

pojawi się dużo więcej zadbanych zabytków z Dolnego Śląska, a te które czekają na pilny ratunek dzięki temu programowi zostaną skutecznie uratowane.

Chwalmy to co należy pochwalić, ale pamiętajmy o wielu powodach do wstydu

Kiedy na przełomie kwietnia i maja’2015 przemierzaliśmy rejony województw dolnośląskiego i opolskiego to staraliśmy się dotrzeć do miejsc, w których jeszcze do tej pory nie byliśmy, ale wiedząc, że w wielu poprzednio odwiedzonych sytuacja się zmienia, to także te miejsca odwiedzaliśmy ponownie, niejako kontrolnie, aby porównać ich stan pomiędzy kolejnymi wizytami.

Zachęcamy więc do zajrzenia do naszych poprzednich wpisów:

Jeszcze błyszczy, ale już czeka na poprawę wizerunku – Moszna’2015Gorzanów – powrót z bezmiaru nicościUratowany zabytek, wzorcowa miejscowość czyli Kamień ŚląskiKamieniec Ząbkowicki – przerwany zastójKopice na kolejnym zakręcie… czy zabytek ma szanse na lepsze jutro?Nyskie blaski – zachęta do odwiedzin.

Dzisiaj tylko kilka obrazków z innych miejscowości – poniżej Otmuchów:

Otmuchów'2015
Otmuchów’2015

i krótki film z tego miejsca:

Tuż obok Otmuchowa znajdziemy rzadkość na skalę europejską – pałac w kształcie elipsy w Zwierzyńcu:

Zwierzyniec'2015
Zwierzyniec’2015

I film z tego miejsca:

Niedaleko od Otmuchowa leży Paczków:

Paczków'2015
Paczków’2015

Poniżej film z Paczkowa:

Wszystkie te miejsca warte są odwiedzenia, bo mają ciekawą historię – linki do Wikipedii podaliśmy pod nazwami miejscowości – i zachowało się w nich wiele cennych zabytków. Choć gdy pospacerowaliśmy chwilkę po Paczkowie, to wrażenie wyjątkowości tego miejsca przyćmiewał nam stan wielu budynków. To ciekawe miasto wymaga pilnych działań konserwatorskich i mamy nadzieję, że między innymi pomysł opisany tutaj: „Poznaj koncepcję rewitalizacji kamienic i plomby w Rynku” szybko dojdzie do realizacji.

W pokazywanym pałacu myśliwskim w Zwierzyńcu pod Otmuchowem nowy właściciel uratował zabytek, ale jego praca styka się z problemami „zapachowymi” pobliskiego przedsiębiorcy rozsiewającego po okolicy odór ze swojej chlewni… Cóż, można powiedzieć, że okolice zabytków nie zawsze pachną i trzeba być przygotowanym na podobne okoliczności. Jednak w tym przypadku ten kontrast piękna i smrodu bywa chwilami porażający. Z takiej sytuacji władze i odpowiednie urzędy powinny wyciągnąć szybko odpowiednie wnioski, bo atrakcyjność Otmuchowa i okolic to nie tylko troska o zabytki, ale także o zdrowie ludzi mieszkających w bliższej i dalszej okolicy czy też przybywających tu tylko turystycznie.

Kiedy my wędrowaliśmy po województwie opolskim i dolnośląskim Hannibal Smoke opublikował na Facebooku  wpis „Dolny Śląsk. 10 powodów do wstydu„, w którym pokazał tylko 10 przykładów zabytków, które już raczej szans na „przeżycie” czy odbudowę nie mają:

Dolny Śląsk. 10 powodów do wstydu
Dolny Śląsk. 10 powodów do wstydu

Poniżej zacytujemy treść tego wpisu:

Wysmakowane filmowe reklamówki powściągliwie zachęcają, by jedynie ,,dotknąć” dolnośląskich tajemnic. Jakby zbytnia ciekawość była źle widziana, mogła podkopać wizerunek czarującej sielanki…

Jeden z najpiękniejszych regionów Polski słusznie promuje się z pomocą tego, co tu najlepsze: wspaniałej przyrody i bogactwa kultury materialnej. Nikogo nie dziwi obsadzanie w rolach głównych zamków i pałaców, skoro obiektów rezydencjonalnych województwo dolnośląskie ma najwięcej. Samych zamków jest tu 99, podczas gdy w kolejnym śląskim zaledwie 36. Monumentalny Książ czy baśniowo położona Czocha to regionalne ikony oblegane przez turystów i ekipy filmowe. Rośnie popularność Doliny Pałaców i Ogrodów, w której błyszczą odrestaurowane rezydencje Wojanowa, Karpnik, Łomnicy, Staniszowa czy Jeleniej Góry. A co z resztą? Dlaczego region nie przechwala się innymi ,,dolinami pałaców i ogrodów”? Przecież istnieją niemal w każdym powiecie z zabytkami niekiedy cenniejszymi od tych renomowanych…

Wedle służb konserwatorskich na 770 zabytkowych rezydencji karygodnie zaniedbywanych jest około 600. Choć z roku na rok coraz więcej podnosi się z upadku, co druga to kopnięta w krzaki ruina zdana na łaskę sił natury. Tragiczną miarą postępu są coraz rzadsze przypadki fizycznego unicestwienia, które kiedyś były na porządku dziennym.

W 1945 roku na Dolnym Śląsku znajdowało się ponad 1500 rezydencji. Połowa została zrównana z ziemią i choć chcielibyśmy, żeby było inaczej, w niewielkim stopniu to zasługa działań wojennych i wandalizmu Armii Czerwonej. Komunistycznym patentem była rozprawa ze wszystkim co niemieckie i burżuazyjne, państwowy szaber dzieł sztuki, masowe rozbiórki na rzecz zrujnowanych miast centralnej Polski i ostentacyjna tolerancja dla pospolitego rabunku i dewastacji zabytków.

Z dzisiejszej perspektywy trudno obiektywnie osądzać tamtą rzeczywistość i ludzi ukształtowanych przez 6 lat wojny i okupacji, żyjących w opresyjnym systemie politycznym i w niepewnych powojennych granicach. Jednak dziś mamy inny system, inne pokolenie, ugruntowane granice, życzliwe stosunki z Niemcami, wreszcie unijne wsparcie dla ratowania europejskiej spuścizny kulturowej. I co? Czasem trudno oprzeć się wrażeniu, że… prawie nic się nie zmieniło. W niezliczonych przypadkach bezradne są służby konserwatorskie, bezczynne organy ścigania, bezkarni złodzieje i wandale, niewrażliwe lokalne wspólnoty i kompletnie apatyczne środowisko naukowe. Jakby fatalne, powojenne nawyki na dobre zakorzeniły się w państwie, które przestało funkcjonować.

Jak dawniej tłumaczymy się brakiem pieniędzy, choć tak niewiele trzeba, by ruinę odgruzować, usunąć śmieci i samosiejki, postawić płot, tablicę informacyjną i zabezpieczyć mury. Innymi słowy okazać szacunek historii, zapewnić zabytkowi tożsamość i przetrwanie.

To absolutne minimum, na które zasługują wszystkie zabytki, w tym bezcenne rezydencje przedstawione w tej publikacji. Miały szczęście, nie ucierpiały w czasie wojny. Zobacz, co z nich zrobiliśmy. A to tylko czubek góry lodowej…

Niektóre z tych miejsc także już kiedyś odwiedziliśmy – poniżej Piotrkowice:

Piotrkowice'2005
Piotrkowice’2005

Poniżej Ratno Dolne:

Ratno Dolne'2002
e wpisy Ratno Dolne’2002

Prosimy przeczytać także nasze wcześniejsze wpisy:
DOLNY ŚLĄSK – „ZABYTKOWA” KATASTROFA,

– DOLNY ŚLĄSK TO WIĘCEJ NIŻ WROCŁAW,

– DOLNEGO ŚLĄSKA PERSPEKTYWA W ZAKRESIE OCHRONY DZIEDZICTWA,

– WIĘCEJ PROGRAMU W PROGRAMIE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA !,

– POPATRZMY NA ZABYTKI W SWOICH REGIONACH I PROGRAMY OPIEKI NAD NIMI – 2 – WOJEWÓDZTWO DOLNOŚLĄSKIE.

Przemierzając Polskę, szczególnie tylko te miejsca, które w ostatnich latach wypiękniały np. Wojanów w Dolinie Pałaców i Ogrodów i które są słusznym powodem do dumy pamiętajmy, że ogromna liczba zabytków ciągle czeka (czy doczeka?) na pomoc i uśmiech losu, a tysiące z nich już straciliśmy bezpowrotnie, także przy pośrednim naszym udziale – nie zauważaliśmy lub nie chcieliśmy zauważyć tego problemu, nie domagaliśmy się reakcji odpowiednich urzędów, nie rozliczaliśmy urzędników i właścicieli. Itp., itd. Obojętność zabija zabytki skutecznie, niestety od lat…

Dolnego Śląska perspektywa w zakresie ochrony dziedzictwa

Czytając na przykład artykuł „Unijna perspektywa dla Dolnego Śląska” na stronach Urzędu Marszałkowskiego wydaje się, że mamy tu w planach same pomyślne wiadomości i mnóstwo środków na najbliższe lata. Jednak czytając i oceniając niedawno program w zakresie opieki nad zabytkami na najbliższe lata we wpisach:
POPATRZMY NA ZABYTKI W SWOICH REGIONACH I PROGRAMY OPIEKI NAD NIMI – 2 – WOJEWÓDZTWO DOLNOŚLĄSKIE
– WIĘCEJ PROGRAMU W PROGRAMIE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA !
wydaje nam się, że nadzieja jaką wzbudza unijna perspektywa może być łatwo zaprzepaszczona, jeśli tworzone programy realizacyjne będą tak niskiej jakości, jak przygotowany i przekazany do konsultacji społecznych projekt „Programu opieki nad zabytkami województwa dolnośląskiego na lata 2015-2018” dostępny także na stronie Urzędu Marszałkowskiego.

Są oczywiście na Dolnym Śląsku miejsca piękne i zadbane – tworzona z pomocą Fanów zabytków ze stron:
Uratowane obiekty zabytkowe w Polsce na Facebooku
oraz
Uratowane obiekty zabytkowe w Polsce G+ na Google Plus
mapa obiektów uratowanych:

pokazuje wiele miejsc na Dolnym Śląsku przywróconych do świetności i funkcji społecznie użytecznych. Jednak liczba miejsc wymagających pilnego ratunku, nie mówiąc już o tych praktycznie bezpowrotnie utraconych, powinna już dawno zwrócić uwagę zarówno włodarzy tego regionu (a zapewne i władz centralnych), jak i jego elit zarządzających jego teraźniejszością i kreujących przyszłość.

Dlatego ewidentne braki w tym programie (opieki nad zabytkami województwa dolnośląskiego na lata 2015-2018)  smucą Fanów Dolnego Śląska, jego historii i pięknych, choć bardzo często opuszczonych i zaniedbanych obiektów zabytkowych.

Chcielibyśmy aby Dolny Śląsk nie był znowu „kopnięty i porzucony” jak jeden z obiektów przedstawionych w albumie dolnośląskiego pisarza Hannibala Smoke’a – poniżej kilka zdjęć z albumu: „KOPNIĘTY, PORZUCONY… Wojcieszów. Pałac Bergmannów

KOPNIĘTY, PORZUCONY… Wojcieszów. Pałac Bergmannów
KOPNIĘTY, PORZUCONY… Wojcieszów. Pałac Bergmannów

Autor napisał tak o tym miejscu:
Styczniowe oferty sprzedaży z Wojcieszowa na Dolnym Śląsku. Nowiutki elektryczny wózek widłowy, nieużywane futro z norek, maszyny, niewielkie nieruchomości. Na pierwszy rzut oka nic dziwnego, gdyby nie pewien zdumiewający ,,lokal”. Rok budowy… 1549, powierzchnia… ponad 3200 m kwadr., 30 pomieszczeń, na dokładkę duży park…

Ktokolwiek go widział, rozpozna na zdjęciu imponującą sylwetkę dawnego pałacu Bergmannów. Dlaczego udaje lokal w zaporowej cenie 3,2 mln zł? Kto szuka poważnego inwestora wśród amatorów futer i wózków widłowych? Co robi tak pokaźna, zabytkowa rezydencja na gratka.pl?

Najwyraźniej dogorywa prestiżowo, bo w sensie technicznym wyrok już wykonano…

W XVI wieku renesansowy dwór obronny zanadto dzisiejszego pałacu nie przypominał. Dopiero u schyłku XIX stulecia za sprawą rodziny Bergmannów dokonano radykalnej przebudowy, zachowując m.in. wspaniały renesansowy portal z kartuszami herbowymi. Do ostatecznego kształtu rezydencji przyczynił się pożar z 1930 roku. Ceną pospiesznej odbudowy było istotne uproszczenie bryły pałacu. Zwłaszcza bez strzelistej wieży ubyło mu nieco wdzięku i majestatu.

Pałac ocalał w czasie II wojny światowej. Później należał do Uniwersytetu Łódzkiego i tamtejszego oddziału Polskiej Akademii Nauk, PGR-u i szeregu instytucji związanych z hodowlą zarodową. Choć często przechodził z rąk do rąk, w latach 70. i 80. minionego wieku był remontowany. Nieszczęściem okazała się dopiero wolna Polska i prywatyzacja. W następstwie długów zaciągniętych przez pierwszego właściciela rezydencja została przejęta przez komornika. Tym niemniej w latach 90. pałac uchodził za w pełni wyposażony, nawet w stanie opuszczenia w 2008 roku Romuald M. Łuczyński określał jego stan jako ,,dobry”.

KOPNIĘTY, PORZUCONY… Wojcieszów. Pałac Bergmannów
KOPNIĘTY, PORZUCONY… Wojcieszów. Pałac Bergmannów

W 2012 roku kolejny nabywca w porozumieniu z konserwatorem zabytków przystąpił do renowacji. Miał być remontowany dach, skuwano tynki, usuwano stare okna, by zastąpić je nowymi. Kiedy prac zaniechano, efekt okazał się odwrotny do zamierzonego. Oskubany, wypatroszony pałac gnije i straszy baterią pustych oczodołów. Niepilnowany, z otwartymi drzwiami i zniszczonym ogrodzeniem sprawia wrażenie monumentalnej zabawki, którą kopnięto w krzaki, kiedy się znudziła. Prawo własności zostało przeniesione z firmy do firmy, co unieważniło poprzedni nakaz remontowy konserwatora. Zanim wydano kolejne zalecenia, pałac znalazł się w kuriozalnej ofercie sprzedaży na gratka.pl.

Wobec braku reakcji na zalecenia konserwator zawiadomił prokuraturę w Złotoryi, powołując się na art. 108 ustawy o ochronie zabytków. Za zniszczenie lub uszkodzenie zabytku grozi kara ograniczenia wolności od 3 miesięcy do 5 lat. Tymczasem ginie największy pałac w Wojcieszowie, niemal 5 wieków historii. Na opuszczonym dziedzińcu pasą się kozy…

KOPNIĘTY, PORZUCONY… Wojcieszów. Pałac Bergmannów
KOPNIĘTY, PORZUCONY… Wojcieszów. Pałac Bergmannów

W kolejnym albumie zatytułowanym: „MAUZOLEUM. Radomierzyce pod Zgorzelcem”  Hannibal Smoke pokazał m.in. takie poruszające fotografie:

MAUZOLEUM. Radomierzyce pod Zgorzelcem
MAUZOLEUM. Radomierzyce pod Zgorzelcem

Autor tak napisał o tym miejscu:
Przygniecione sławą olbrzymiego pałacu, ocienione konturem kościoła śś. Piotra i Pawła, mniej ważne niż najstarszy w południowo-zachodniej Polsce nagrobek rycerza Lossowa. Anonimowe, zamknięte na kłódkę jak komórka z węglem. Wystarczy jednak zbliżyć się do kościoła… i już nie sposób go pominąć.

MAUZOLEUM. Radomierzyce pod Zgorzelcem
MAUZOLEUM. Radomierzyce pod Zgorzelcem

Pokaźne mauzoleum Sigmundta von Zieglera w tym rozmiarze nie ma w regionie barokowego odpowiednika. Przykuwa uwagę owalnymi otworami okien, demonicznymi rzeźbami skrzydlatych trupich czaszek, kunsztownym portalem, osobliwie wyciętymi drzwiami. Kaplicę grobową związaną z pałacem i fundacją dla dobrze urodzonych panien zaprojektował wybitny saksoński architekt Johann Friedrich Karcher. Nie dożył końca budowy w 1733 roku. Tymczasem jego dzieło cechuje godna podziwu żywotność. W minionych latach mauzoleum padło ofiarą złodziei, wandali, nawet powodzi. Pęka, próchnieje, sypie się i czeka na godziwe traktowanie co najmniej od 7 dekad…

MAUZOLEUM. Radomierzyce pod Zgorzelcem
MAUZOLEUM. Radomierzyce pod Zgorzelcem

Zobacz film UPIORNY DOLNY ŚLĄSK
https://www.youtube.com/watch?v=5En2mxWHOqI „.

Cytowany film poniżej:

Kolejny album nosi tytuł: „WIELKI WSTYD. Dziewin koło Lubina” – kilka zdjęć poniżej:

WIELKI WSTYD. Dziewin koło Lubina
WIELKI WSTYD. Dziewin koło Lubina

Autor w komentarzu do albumu napisał tak:
Największy renesansowy dwór w Polsce, unikalny zabytek klasy europejskiej zamienia się w kupę gruzu i nikogo to nie obchodzi.

Na XIX-wiecznej litografii to budowla monumentalna, baśniowa. W aktualnej, internetowej ofercie sprzedaży to wciąż ,,piękny duży pałac”, choć w ,,złym stanie technicznym”, który po remoncie i adaptacji można przeznaczyć na ,,hotel, SPA lub dom spokojnej starości”. Sęk w tym, że obiekt pokazany na zdjęciach w tej postaci już nie istnieje, a zły stan techniczny to nie przeciekający dach, lecz brak dachu, stropów i wspaniałych niegdyś renesansowych szczytów. Innymi słowy katastrofa o krok od całkowitego unicestwienia.

WIELKI WSTYD. Dziewin koło Lubina
WIELKI WSTYD. Dziewin koło Lubina

Dwór w Dziewinie koło Lubina został zbudowany w 1566 roku, a więc w czasach, kiedy Dolny Śląsk był częścią Monarchii Habsburgów. Współtwórcami imponującej budowli należącej do Fryderyka von Kanitza byli włoscy architekci. Zdaniem dra Jakuba Jagiełły, eksperta w dziedzinie regionalnej kultury materialnej, świadczy o tym m.in. ozdobny gzyms podobny do tych, jakie widać w Rzymie i Florencji. Jednak architektoniczną perłą na skalę europejską czyni Dziewin przede wszystkim „niesamowita autentyczność budowli”. W opinii Jagiełły poza małą późniejszą przebudową wszystko – łącznie z belkami i dachówkami – powstało i funkcjonowało we dworze od XVI wieku, a więc ponad 400 lat!

WIELKI WSTYD. Dziewin koło Lubina
WIELKI WSTYD. Dziewin koło Lubina

W czasie wojny, po ucieczce ostatniego właściciela w 1944 roku, znaczna część wyposażenia dworu padła łupem Armii Czerwonej i rodzimych szabrowników. Jednak obiekt pozostał nietknięty. Podupadał z roku na rok w zarządzie PGR-u w Ścinawie. Wykorzystywany na biura, mieszkania i magazyny już w latach 60. minionego wieku przestał być potrzebny i na dobre został opuszczony. Sztafetę kompletnej bezczynności kontynuowały agencje rządowe AWR SP i ANR, od 2008 roku prywatny właściciel z Warszawy, który tak jak poprzednicy, usiłuje pozbyć się majątku.

Jeszcze w latach 90. dwór trzymał się dzielnie, jednak XXI wiek to niekończąca się seria katastrof, które powaliły dach i stropy, z 11 renesansowych szczytów nie zostało prawie nic. Na tragiczny stan obór i stajni, przecież także zabytkowych, pies z kulawą nogą nie spojrzy. Zresztą wkrótce i tak nie będzie na co patrzeć, bo Dziewin szybko dogorywa…

WIELKI WSTYD. Dziewin koło Lubina
WIELKI WSTYD. Dziewin koło Lubina

Wprost trudno uwierzyć, że bezcenny renesansowy dwór nie był remontowany przez 70 lat, a organy państwa nie potrafiły podjąć w tym czasie ani jednej skutecznej interwencji. Choć klasa zabytku jest powszechnie znana, nie słychać by o dwór publicznie upominali się politycy czy samorządowcy. Dziewin leży na obszarze jednego z najbogatszych subregionów w Polsce, 23 kilometry od Lubina. Żadną miarą to nie koniec świata, ale cywilizowane państwo tu nie dociera, jakby ktoś wyłączył prąd…

Zobacz film UPIORNY DOLNY ŚLĄSK
https://www.youtube.com/watch?v=5En2mxWHOqI „.

I ostatni album w dzisiejszym wpisie to: „SZKOŁA HORRORU. Posada koło Bogatyni” – poniżej kilka fotografii z tego albumu:

SZKOŁA HORRORU. Posada koło Bogatyni
SZKOŁA HORRORU. Posada koło Bogatyni

Autor tak napisał o tym albumie i miejscu:
„Joanna i Piotr poszukiwali ustronnego zacisza, gdzie mogliby hodować psy. Znaleźli je na obrzeżach starej wsi nad Nysą Łużycką. Postanowili kupić grunt i stary dom, ale w pakiecie czaiła się niespodzianka…

Z Posady niedaleko do Zgorzelca i Bogatyni, jednak najbliższym miastem tuż za rzeką jest niemieckie Ostritz ze wspaniałym opactwem St. Marienthal. Klasztor widać z niektórych okien po polskiej stronie. Natomiast niektórzy Niemcy mają widok na… szokujący nabytek Joanny i Piotra. Przyciąga ich jak magnes. Przyjeżdżają na rowerach, żeby popatrzeć z bliska.

SZKOŁA HORRORU. Posada koło Bogatyni
SZKOŁA HORRORU. Posada koło Bogatyni

Upiorny strzęp na wzgórzu był niegdyś szkołą ewangelicką. Neogotycki budyneczek przez pół wieku czarował wdziękiem miniatury, strzelistą drewnianą wieżyczką, kunsztem maswerkowych okien i witraży. Dzwon przywoływał dzieciaki do klas i domu modlitwy jeszcze w maju 1945 roku. Potem zamilkł na zawsze. Zapewne w Posadzie zrobiło się ciszej, kiedy został sprzedany na złom. I mniej kolorowo, kiedy wybito witraże.

Przez długie lata uważano, że szkoła jest niczyja, traktowano jak magazyn darmowych cegieł i drewna. Zanim się dowiedział, że obiekt do niego należy, współuczestnikiem rabunku był nawet pierwszy właściciel. Tymczasem pozbawiona belek stropowych, rozkołysana budowla stała się łatwym łupem deszczu i wichur, które 10 lat temu powaliły znaczną część dachu.

SZKOŁA HORRORU. Posada koło Bogatyni
SZKOŁA HORRORU. Posada koło Bogatyni

Jednak tragiczna budowla wciąż trwa, choć w ciągu minionych 70 lat na Dolnym Śląsku znikły z powierzchni ziemi setki większych i solidniejszych zabytków. Budzi podziw dla niezwykłego domku z kart, który dziwnym zrządzeniem losu nie chce się poddać. Jak wyrzut sumienia, które nadal wymaga naprawy.

Joanna i Piotr jak dotąd bez powodzenia próbują sprzedać zabytek. Zasadniczym kryterium nie są pieniądze, lecz pewność jego przetrwania…

Znajdź ten klimat w MUZEUM PRAWDY
http://virtualo.pl/muzeum_prawdy/i142772/?f=title_eq%3AMuzeum+Prawdy&q=muzeum+prawdy„.

Zachęcamy także do przeczytania naszego ubiegłorocznego wpisu:
CZY LICZNE ZABYTKOWE OBIEKTY DOLNEGO ŚLĄSKA MOGĄ BYĆ JUŻ JEDYNIE NATCHNIENIEM DLA PISARZY?„.

Zachęcamy więc wszystkich sympatyków, mieszkańców i urzędników tworzących plany i programy dla przyszłości Dolnego Śląska do wykorzystania pomysłów zawartych w naszych wpisach:
POPATRZMY NA ZABYTKI W SWOICH REGIONACH I PROGRAMY OPIEKI NAD NIMI – 2 – WOJEWÓDZTWO DOLNOŚLĄSKIE
– WIĘCEJ PROGRAMU W PROGRAMIE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA (autorka propozycji zawartych w tym wpisie: Dorota Jones-Olszanka).
Ale przede wszystkim do myślenia o tym regionie jako o miejscu, które powinno być jeszcze bardziej przyjazne i atrakcyjne zarówno dla tutejszych mieszkańców, jak i stwarzające konkretne perspektywy rozwoju przy wykorzystaniu walorów turystycznych, w tym dziedzictwa kulturowego, poprzez przyciągnięcie turystów i inwestorów tworzących miejsca pracy i aktywnie włączających się do procesu ratowania substancji zabytkowej.

Zgodnie z informacjami ze strony uwagi do projektu „Programu opieki nad zabytkami województwa dolnośląskiego na lata 2015-2018” można przesyłać na adres mailowy:
programopieki.konsultacje@dolnyslask.pl do dnia 31.01.2015.

Aktualizacja 25.01.2015 – warto przeczytać artykuł „Nie ma za co utrzymać wyremontowanego Pawilonu Czterech Kopuł„, aby zobaczyć co i jak na Dolnym Śląsku planowano… Nie dziwi więc nas propozycja wrocławskiego TUMW wysłana w ramach konsultacji:
wyłączenie Wrocławia z konkursu dotacji Urzędu Marszałkowskiego Województwa Dolnośląskiego; jesteśmy przekonani, że stolica Dolnego Śląska jest miastem na tyle dostatnim, iż z ochroną dziedzictwa poradzi sobie samo„.

Więcej programu w programie dla Dolnego Śląska !

Ponad dwa tygodnie temu we wpisie „POPATRZMY NA ZABYTKI W SWOICH REGIONACH I PROGRAMY OPIEKI NAD NIMI – 2 – WOJEWÓDZTWO DOLNOŚLĄSKIE” wskazywaliśmy na słabość i istotne braki w projekcie Programu Opieki nad Zabytkami Województwa Dolnośląskiego na lata 2015-2018. Dzisiaj w tej samej sprawie publikujemy uwagi i propozycje Pani Doroty Jones-Olszanka. Poniżej wersja tekstowa tego dokumentu.

Konsultujemy Program Opieki nad Zabytkami

Województwa Dolnośląskiego na lata 2015-2018

 Opracowanie: Dorota Jones-Olszanka 

Styczeń 2015

Fragment budynku folwarcznego w Radomierzycach
Fragment budynku folwarcznego w Radomierzycach

Co jest, a czego brakuje w programie, aby mógł stać się skutecznym narzędziem planowania regionalnej polityki zarządzania dziedzictwem kulturowym?

Poniżej zamieszczam szereg moich uwag i propozycji dotyczących wybranych (zgodnie z moimi kompetencjami) punktów programu, które mogą pomóc w planowaniu konkretnych strategii i działań.

I. UWAGI OGÓLNE

Sytuacja dziedzictwa materialnego na Dolnym Śląsku jest bezprecedensowa: nigdzie indziej w Polsce nie ma takiego zagęszczenia i takiej różnorodności obiektów zabytkowych, a jednocześnie tak dużej liczby zabytków zdewastowanych, tego widocznego gołym okiem stanu opuszczenia i zniszczenia całych obszarów zabudowy historycznej. Sytuacja ta stwarza zarówno poważne wyzwania, jak i  wyjątkowe szanse.  

Planowanie ochrony zabytków musi mieć charakter kompleksowy – nie tylko reaktywny (reagujemy na niekorzystne zjawiska, np. zły stan techniczny zabytków, przestępczość), lecz także proaktywny (inicjujemy procesy, które zaowocują zwiększoną rolą społeczeństwa w zarządzaniu dziedzictwem, co wpłynie na poprawę stanu technicznego i bezpieczeństwa zabytków).

Cytując analogiczny dokument dla woj. małopolskiego: Konieczne jest …. podejmowanie przedsięwzięć, których głównym celem będzie nie tylko kompleksowa ochrona i zachowanie zasobów dziedzictwa kulturowego, ale również generowanie impulsów do dalszego ich rozwoju. Tak rozumiane działania powinny stanowić podstawę nowoczesnego modelu zarządzania kulturą.”

″Program opieki nad zabytkami województwa dolnośląskiego na lata 2015-2018 (POZWD)″ w takim kształcie, w jakim jest on obecnie, wymaga jeszcze wiele pracy – można go więc na tym etapie uznać za ″zarys programu″ lub ″program ramowy″ (więcej w punkcie 3).

  1. Zasoby dziedzictwa kulturowego województwa dolnośląskiego


    Skądinąd wiadomo, że w regionie znajduje się duża liczba obiektów i zespołów architektonicznych zasługujących na ochronę poprzez wpis do rejestru zabytków nieruchomych. Ocena tych zasobów jest niezbędna, aby móc zaplanować strategie ich ochrony. W dokumencie brak jednak informacji na temat obiektów niewpisanych do rejestru, oraz informacji, czy takie wykazy są sporządzane. Nie znalazł się tam też wykaz zabytków zagrożonych zniszczeniem, który mógłby stanowić podstawę lepszej koordynacji działań ratunkowych
    .

    W dokumencie znalazła się trafna, choć pobieżna, charakterystyka problemów dotyczących ochrony zabytków. Charakterystyka ta nie znalazła jednak odzwierciedlenia w celach i priorytetach POZWD. Przykład: „Brakuje nadto koncepcji rewitalizacji dziedzictwa przemysłowego i technicznego regionu”. W programie nie określono jednak, jakie działania zostaną podjęte, aby rozwiązać ten faktyczny problem.

  2. Ocena i analiza stanu dziedzictwa kulturowego i dotychczasowych działań

    W POZWD znajdujemy obszerne sprawozdania z dotychczasowych dokonań w obszarze opieki nad dziedzictwem Dolnego Śląska, m. in. o przyznanych środkach czy ilości parków i szlaków kulturowych. Jakkolwiek są to pożyteczne informacje, zajmują one wiele stron, podczas, gdy ocena i analiza zostały potraktowane zbyt skrótowo, w zasadzie tylko w tabeli SWOT, w której trafnie zaznaczono problematykę, lecz bez dostatecznego rozwinięcia punktów. Pod analizą powinien znaleźć się podrozdział obejmujący wnioski wysnute z analizy SWOT w celu planowania działań POZWD.

    Na tle Polski i Europy dziedzictwo kulturowe Dolnego Śląska charakteryzuje się zaawansowaną degradacją. Tym bardziej więc zastanawia brak w dokumencie pogłębionej diagnozy stanu zasobów tego dziedzictwa. Analiza tego złożonego zjawiska oraz rzetelna ocena dotychczasowych dokonań i zaniechań powinny stanowić punkt wyjścia do planowania  strategii zarządzania dziedzictwem regionu.

  3. Cele, priorytety i kierunki działań – czyli ile programu w programie?

    W stosunku do rozbudowanych części informacyjno-sprawozdawczych dokumentu, właściwy program został potraktowany bardzo ogólnie (poświęcono mu tylko cztery strony!). Ma on raczej charakter ramowy i deklaratywny, niż strategiczny i operacyjny. Brak w nim dostatecznych informacji o planowanych działaniach. Przykładem może być punkt 3, Kierunek działania 1.1: „przeciwdziałanie wyburzaniu zabytków ze względu na ich zły stan techniczny” –  brak tam chociażby pobieżnych informacji, na czym takie przeciwdziałanie miałoby polegać. Brak danych o konkretnych działaniach, metodach i ramach czasowych ich realizacji, odpowiedzialnych za nie podmiotach, itp.. Oznacza to, że na obecnym etapie program jest jedynie punktem wyjścia do dalszego planowania, a nie konkretnym narzędziem planowania. Powstaje także pytanie, czy i na jakim etapie POZWD zostanie uzupełniony i czy będzie możliwy społeczny wkład w jego ostateczny kształt, co powinno nastąpić zgodnie z deklarowanymi w dokumencie zasadami otwartości i partnerstwa.

    POZWD skupia się na dwóch celach kierunkowych: ochronie zabytków i zwiększeniu opieki społecznej nad nimi. Słusznie wyodrębniono te dwa kierunki planowania. Brakuje jednak trzeciego celu kierunkowego, zorientowanego na ekonomiczny wymiar zarządzania dziedzictwem. Cel taki wyznaczałby strategie (sprzężone z wojewódzkimi programami prorozwojowymi), stymulujące rozwój w oparciu o rewitalizację i wykorzystanie dziedzictwa kulturowego.

    Warto byłoby także wyartykułować ogólną misję POZWD, w której określono by nadrzędny cel regionalnej polityki zarządzania dziedzictwem kulturowym, obejmujący przedsięwzięcia o charakterze reaktywnym (doraźne ratowanie i zabezpieczanie zabytków, bezpośrednie działania ochronne) i proaktywnym (bardziej długofalowe strategie zmieniające stosunek społeczny do dziedzictwa, ponieważ zmiana taka jest warunkiem przetrwania dziedzictwa).

  4. Koordynacja i organizacja w procesie realizacji programu

    Ogrom zadań, jakie czeka realizatorów przedsięwzięć POZWD, wymagać będzie bardzo dobrej organizacji i efektywnego wykorzystania zasobów (profesjonalnych i społecznych). Aby móc skutecznie realizować program, trzeba – już na etapie planowania –  budować partnerstwa, wspierać wzrost kompetencji kadr i wymianę wiedzy oraz stymulować współpracę środowisk związanych z ochroną zabytków. Ponadto, ponieważ obszary działań i odpowiedzialności zazębiają się i wzajemnie przenikają, konieczne jest określenie metod ich koordynacji. Pamiętajmy także o tym, że Dolny Śląsk jest terytorialnie stosunkowo duży i – jakkolwiek niezbędne będzie stworzenie centralnej struktury integrującej i koordynującej wdrażanie programu  – nadmierna centralizacja zasobów i kadr profesjonalnych jest niepożądana. Należy zapewnić dostępność tych zasobów i kadr także z dala od większych ośrodków, gdzie często znajdują się najbardziej zdegradowane obszary zabudowy.  

II. UWAGI SZCZEGÓŁOWE

  1. Ratowanie zabytków najbardziej zagrożonych

    Ze względu na szybko postępującą degradację dużej części zasobów zabytkowej architektury, przedsięwzięcia o charakterze interwencyjno-ratunkowym są potrzebne natychmiast. Zaleca się na początek stworzyć niewielki ″zespół kryzysowy″, który sporządziłby ″listę zabytków zagrożonych″ (na wzór angielskiej listy ″Heritage at Risk Register″), a następnie wyznaczył, wraz z samorządami i innymi partnerami społecznymi, najpilniejsze zadania mające ratować i zabezpieczyć zabytki umieszczone na liście.

  2. Ochrona obiektów zabytkowych przed pożarem, zniszczeniem i kradzieżą

    Obserwujemy ostatnio nasilenie się na Dolnym Śląsku zjawiska przestępczości przeciwko dziedzictwu, w tym nielegalnych wyburzeń obiektów zabytkowych, celowej ich dewastacji oraz kradzieży cennych elementów architektonicznych i wystroju. Konieczne jest zatem podjęcie zdecydowanych kroków zmierzających do zapobiegania tego rodzaju przestępstwom i zapewnienia skutecznej egzekucji prawa, na wzór praktyki w innych krajach, w których przestępstwa te (Heritage Crime) traktuje się dużo bardziej surowo.

    Należy wprowadzić czytelne procedury zintegrowanego reagowania dla służb konserwatorskich i porządkowych. Zaleca się ponadto zaplanować ″pakiet″ powiązanych ze sobą działań o charakterze profilaktycznym i edukacyjnym. Konieczna jest np. edukacja pracowników wymiaru sprawiedliwości w zakresie ochrony dziedzictwa kulturowego.

    Musimy także domagać się, aby przypadki przestępstw przeciwko dziedzictwu były nagłaśniane i publicznie potępiane. Konieczne jest bowiem nadanie im odpowiedniej rangi, bowiem w oczach wymiaru sprawiedliwości i społeczeństwa postrzegane są one ciągle jako „czyny o niskiej szkodliwości społecznej”. W sukurs mogą tu przyjść media (społeczne kampanie prasowe, albo np. felieton, w którym konserwator omawia wyzwania w zakresie ochrony zabytków, zachęcając czytelników do zgłaszania przypadków niszczenia zabytków). Warto stworzyć czytelny i skuteczny mechanizm w tym zakresie np. wojewódzki formularz kontaktowy w Internecie połączony z dyżurnym telefonem interwencyjnym oraz publikowaną regularnie listą zgłaszanych spraw.

    Obiekty opustoszałe (np. pałace, folwarki, fabryki) narażone są często na regularne, celowe dewastowanie. To niechlubne zjawisko jest niestety nagminne na obszarach położonych z dala od centrów regionu. Często dotyczy ono zabytków o dużej wartości artystycznej i historycznej. Trzeba więc pilnie wypracować konkretne sposoby skutecznego zabezpieczenia takich zabytków przed wandalami i złodziejami, niezależnie od ich stanu własności. Tu możliwe byłoby skorzystanie z pomocy lokalnych władz i społeczności skupionych wokół szkoły czy parafii przy odpowiednim np. sprzętowym ich wsparciu w postaci instalacji monitorujących czy alarmowych. W pewnej dłuższej perspektywie i przy wsparciu programów unijnych należałoby też opracować, np. we współpracy z operatorami sieci komórkowych czy energetycznych, wojewódzki system nadzoru nad zabytkami, który mógłby być połączony z systemami policyjnymi czy Centrum Zarządzania Kryzysowego.

  3. Dokumentowanie i badanie dziedzictwa kulturowego

    Konieczne jest uzupełnianie i uaktualnianie na bieżąco rejestru zabytków nieruchomych, a także dążenie do objęcia wpisem większej liczby zabytków, również w kategoriach dotychczas niezbyt cenionych (zwłaszcza zabytki wielkoobszarowe, takie jak np. zabudowa poprzemysłowa, zespoły rezydencjonalno-parkowe, folwarczne, ruralistyczne, sepulkralne, a także zabudowa nowsza).

    Aby zapewnić lepszą opiekę nad zabytkami na poziomie samorządowym, władze wojewódzkie muszą podjąć kroki mobilizujące samorządy do tworzenia gminnej ewidencji zabytków (GEZ). Narzędzie to jest bowiem niedostatecznie wykorzystywane przez dolnośląskie samorządy. Wykaz GEZ dla całego województwa powinien być aktualizowany na bieżąco i udostępniany na stronach UM.

    W programie należy też umieścić zadanie dotyczące sporządzenia listy zabytków o wybitnym znaczeniu (ponadregionalnym lub ponadnarodowym) w celu ustanowienia ich Pomnikami Historii. Na liście powinny znaleźć się takie obiekty architektoniczne, jak Opactwo w Lubiążu, Zamek Książ czy Pałac Marianny Orańskiej w Kamieńcu Ząbkowickim, a także krajobrazy kulturowe (np. układy ruralistyczne wsi łańcuchowych Pogórza Izerskiego) czy zabytki techniki (np. zespoły infrastruktury kolejowej z XIX w., czy zabytki hydrotechniki z początku XX w. na Kwisie i Bobrze).

  4. Promocja dobrych praktyk w zakresie ochrony i rewitalizacji dziedzictwa kulturowego

    Nie wystarczy promowanie dobrych praktyk poprzez obieg informacji. Trzeba skupić się także na wdrażaniu rozwiązań modelowych dla konkretnych strategii ochrony zabytków.

    Warto tu rozważyć stworzenie niewielkiego zespołu koncepcyjnego typu „think tank”, który wspierałby merytorycznie projekty pilotażowe. Należałoby doń angażować osoby reprezentujące różne perspektywy i dziedziny wiedzy, uwalniając także potencjał tkwiący w zasobach uczelni (np. doktoranci, magistranci, koła naukowe), wolontariat i miłośników zabytków skupionych wokół stowarzyszeń i mediów społecznościowych. W ten sposób, korzystając z krzyżowania się różnych pomysłów i idei, taki „think tank” mógłby projektować i testować rozwiązania modelowe, które następnie można by wdrażać na większą skalę. 

  5. Wsparcie specjalistycznego kształcenia w zakresie opieki i ochrony zabytków

    Skuteczne zarządzanie dziedzictwem kulturowym wymaga ustawicznego kształcenia i podnoszenia kwalifikacji kadr odpowiedzialnych za ochronę zabytków. Należy w oparciu o aktualny stan wiedzy krajowej i międzynarodowej zaplanować szkolenia w zakresie ochrony i odnowy środowiska historycznego, konserwacji itp.. Należy też zadbać o szkolenia w zakresie umiejętności organizacyjnych i metodologii planowania strategicznego. Uniwersytet Wrocławski oferuje studia podyplomowe w dziedzinie zarządzania dziedzictwem materialnym, jednakże na rok 2014-2015 studia te zawieszono. Być może takie studia powinny być oferowane w innych miastach regionu, aby dokształcać m. in. lokalne kadry samorządowe. 
  6. Ochrona Krajobrazu Kulturowego

    Zaleca się wyodrębnienie w programie osobnego kierunku działań mających zatrzymać degradację i utratę integralności krajobrazu kulturowego, jego cech historycznych, estetycznych i przyrodniczych (także zieleni zabytkowej). 

    Jest to uzasadnione z jednej strony wysokimi walorami estetycznymi i przyrodniczymi krajobrazu dolnośląskiego, a także bogactwem architektonicznym wsi dolnośląskiej, z drugiej zaś strony – niedostatkiem działań w kierunku zachowania harmonijnego charakteru tego krajobrazu. Należy o wiele bardziej uwypuklić ten aspekt ochrony dziedzictwa, zwłaszcza w kontekście strategii promocji Dolnego Śląska jako atrakcji turystycznej oraz pod kątem polityki zarządzania krajobrazem, jaka jest właśnie planowana na szczeblu centralnym. 

    W pakiecie takim powinny się znaleźć działania mobilizujące samorządy i inne podmioty do tworzenia gminnych stref ochrony konserwatorskiej, parków kulturowych, ekomuzeów itp. poprzez propagowanie tych form ochrony, udostępnianie informacji i wsparcia merytorycznego. 

    Warto byłoby także rozważyć wdrożenie na wybranych obszarach konkretnych małych projektów pilotażowych. We współpracy z partnerami obszaru transgranicznego, można na przykład opracować projekt modelowy rewitalizacji zabudowy wiejskiej. Pilotaże takie można następnie wykorzystać do tworzenia zrębów kompleksowej strategii ochrony krajobrazu ruralistycznego.

    Zaleca się ponadto podjęcie działań stymulujących tworzenie przez samorządy lokalne miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego i wyznaczanie w tych planach stref ochrony konserwatorskiej z uwzględnieniem lokalnych potrzeb w zakresie ochrony poszczególnych obiektów i zespołów zabytkowych, np. dworsko-wiejskich i urbanistycznych. Władze wojewódzkie powinny czuwać nad tym, aby planowanie przestrzenne w regionie dążyło do równowagi pomiędzy ochroną krajobrazu kulturowego a polityką rozwoju regionalnego. 

  7. Nowoczesne zagospodarowanie obiektów zabytkowych  – wypracowanie przyjaznych mechanizmów konkursowych, promujących rozwiązania sprzyjające ochronie zabytku i nadaniu mu funkcji związanej z potrzebami społeczności lokalnych. 

    Jakkolwiek przedsięwzięcia w tym zakresie są bardzo potrzebne, punkt ten nie został rozwinięty. Proponuję zatem na początek konkretne działania w celu ułatwienia podmiotom z mniejszym (niż duże instytucje) zapleczem merytorycznym dostęp do informacji w toku starania się o dofinansowanie. 

    Jak wynika ze statystyk zamieszczonych w POZWD, proces finansowania ochrony zabytków de facto faworyzuje duże, dobrze zorganizowane podmioty. Na przykład, w 2014 roku 75% beneficjentów dotacji wojewódzkich stanowiły placówki Kościoła Katolickiego, a tylko 25% beneficjentów stanowili posiadacze obiektów w pozostałych kategoriach. Dzieje się tak pomimo, iż województwo ma największą w kraju ilość zabytków np. w kategorii architektury rezydencjonalnej. 

    Jakkolwiek cieszy dbałość o czynne obiekty sakralne, to zgodnie z zasadami zrównoważonego zarządzania dziedzictwem kulturowym i dostępności dóbr kultury, należy zatroszczyć się, aby rozdział tych skromnych środków lepiej odzwierciedlał kategorie, geografię i stan zasobów dziedzictwa w regionie. 

    Należy w tym celu dotrzeć z informacją i pomocą do innych grup potencjalnych beneficjentów. Warto na przykład rozważyć: stworzenie kilku punktów informacyjno-doradczych „w terenie”, gdzie doradcy udzielali by informacji na temat źródeł finansowania, a także służyli by pomocą w skompletowaniu wniosku. W takich punktach można by dwa razy w roku organizować warsztaty pisania wniosków. Należy zadbać też o przyjazną procedurę rozpatrywania wniosków, w tym możliwość wniesienia poprawek lub dołączenia brakującej dokumentacji już po złożeniu wniosku.

  8.  Intensyfikacja działań edukacyjnych 

    W pluralistycznym społeczeństwie, model zarządzania dziedzictwem musi odzwierciedlać różnorodność form interakcji z tym dziedzictwem ze strony rozmaitych podmiotów (właścicieli, zarządców, badaczy, miłośników, użytkowników, klientów, turystów, inwestorów itp.). Ta „mozaika” interesów przekłada się na zapotrzebowanie na różne rodzaje i poziomy wiedzy. Strategia edukacyjna musi być szeroko zakrojona i skierowana do wielu różnych uczestników, którzy np. decydują o charakterze rewitalizacji i kierunku wykorzystania zabytku. 

    Wiedza ta jest zwłaszcza potrzebna we wsiach, gdzie bardzo przyspieszyły procesy modernizacyjne, najczęściej zachodzące chaotycznie i psujące bezpowrotnie tradycyjną zabudowę i harmonijny charakter wsi. 

    Warto więc zainwestować w inicjatywy edukacyjne skierowane zwłaszcza do samorządów i właścicieli obiektów. Obejmowałyby one: opracowanie we współpracy z architektami i historykami sztuki szkoleń z zakresu opieki nad obiektami zabytkowymi, opracowanie serii przystępnych w formie mini-poradników na temat standardów i metod rewitalizacji i konserwacji (np. kolorystyki, używania odpowiednich materiałów i tradycyjnych technologii). 

    Ponadto należy lepiej wykorzystać potencjał nowych mediów do popularyzacji dziedzictwa, stymulowania zaangażowania społecznego i budowania partnerstw strategicznych w ochronie zabytków; np. serwisy społecznościowe, w których działają grupy miłośników zabytków.

  9. Utworzenie komitetu ds. realizacji programu przy Zarządzie Województwa Dolnośląskiego 

    Komitet taki, o zasięgu regionalnym, miałby rolę koordynującą i doradczą, i wyznaczałby ogólny kierunek wdrażania programu. Byłby on pomocny w budowaniu poziomych więzi pomiędzy różnymi ″uczestnikami procesu opieki nad dziedzictwem″. Aby nie mnożyć bytów, warto rozważyć, czy można do tej roli zaadaptować np. Wojewódzką Radę Ochrony Zabytków. Wzorem do wykorzystania może tu być krakowski SKOZK. 

    Sprostanie ogromnym wyzwaniom, jakie czekają na realizatorów programu, wymaga wiedzy, zaangażowania i kreatywności. Dlatego komitet powinien być zespołem interdyscyplinarnym, skupiającym nie tylko ekspertów (praktyków i naukowców), ale także m. in. samorządowców i aktywistów. W ramach komitetu mogłyby działać na przykład dwie, trzy grupy robocze zajmujące się wytypowanymi priorytetami (np. proponowany tu „zespół kryzysowy” ds. ratowania zabytków zagrożonych, czy „think tank” do wdrażania pilotaży), które realizowałyby konkretne przedsięwzięcia. Niezmiernie ważne jest, aby do planowania i realizacji programu włączyć praktyków i lokalnych społeczników, którzy znają problematykę niejako „od dołu”.

  10. Aktywizacja społeczności i podmiotów lokalnych 

    Postuluje się, aby wszelkim działaniom podejmowanym przez podmioty wdrażające POZWD przyświecała zasada partycypacji społecznej i aby zostało to należycie podkreślone w dokumencie.

    Jak słusznie bowiem zauważono we wstępie do POZWD,  Dolny Śląsk – ze względów historycznych – boryka się, zwłaszcza na terenach wiejskich, z bardzo niskim kapitałem społecznym i obojętnym lub wręcz wrogim nastawieniem do spuścizny poprzednich pokoleń. Problem braku identyfikacji z zastanym dziedzictwem historycznym to jeden z głównych składników syndromu dewastacji zabytków w regionie. 

    Praktyka z wielu krajów pokazuje, że włączanie środowisk lokalnych w prace nad realizacją programów rewitalizacyjnych przyspiesza tę identyfikację, pomagając mieszkańcom emocjonalnie angażować się w sprawy dotyczące „ich” zabytków, a także  ich najbliższego otoczenia. Wyzwalając energię i motywację, wspólne działania mogą owocować dalszymi, a ich znaczenie pedagogiczne dla lokalnych wspólnot jest nierzadko ogromne. Doświadczenie uczy bowiem, iż nawyki i świadomość najpełniej i najtrwalej zmieniają się w toku wspólnej pracy, która stymuluje zarówno samorozwój jednostek, jak i konstruktywne interakcje pomiędzy nimi. Jeśli ta praca dotyczy ulepszania wspólnej przestrzeni, przestrzeń ta jest oswajana i mieszkańcy zaczynają się o nią autentycznie troszczyć. 

  11. Wspieranie organizacji pozarządowych i liderów lokalnych w zakresie ochrony i promocji dziedzictwa kulturowego – ożywienie funkcji społecznego opiekuna zabytków

    Jest to ważny punkt, lecz wymagający rozwinięcia. Potrzebne jest popularyzowanie funkcji SOZ wśród studentów i emerytów (czas wolny), a także wśród mieszkańców małych miejscowości posiadających na swoim terenie zabytki zagrożone zniszczeniem. 

    Warto rozważyć także: wsparcie dla starostw w organizowaniu szkoleń dla (potencjalnych i funkcjonujących) społecznych opiekunów zabytków; umożliwienie opiekunom udziału w sympozjach i konferencjach.

III. UWAGI KOŃCOWE

  1. Wskaźniki realizacji celów programuOprócz wskaźników ilościowych (liczby, wartość pieniężna, procenty), warto także użyć wskaźników jakościowych, które – wraz z ilościowymi, a więc „twardymi” danymi – pomagają mierzyć sukces działań mających wywołać pozytywne zmiany np. w zaangażowaniu społecznym, w poziomie wiedzy, czyli tam, gdzie mierzenie efektywności za pomocą liczb jest niewystarczające. Dane jakościowe, „miękkie”, można zobiektywizować za pomocą takich narzędzi, jak informacja zwrotna i ankiety. Przykładowo, mierząc efektywność szkoleń dla nauczycieli, mierzymy nie tylko liczbę szkoleń czy liczbę uczestniczących w nich nauczycieli, lecz także stopień wiedzy i satysfakcji uzyskany przez uczestników w trakcie szkolenia (ankieta satysfakcji). 
  2.  Źródła finansowania opieki nad zabytkami

    W POZWD omówiono różne formy finansowania opieki nad zabytkami. Brak jednak prognozy finansowej dla samego programu, co wynika zapewne ze zbyt ogólnego jego charakteru, uniemożliwiającego planowanie wydatków na poziomie konkretnych działań. 

    Realizacja celów POZWD wymaga określonych, często długofalowych, nakładów. W efektywnym ich wykorzystaniu pomoże dobre planowanie i dobra organizacja pracy. Dodatkowe oszczędności można wygenerować opierając się na współfinansowaniu projektów, wykorzystując partnerstwa strategiczne i zasoby drzemiące w trzecim sektorze i wolontariacie. 

    Dobre strategie mogą przynieść tzw. ″efekt kuli śnieżnej″, wyzwalając potencjał społeczny i skutkując następnymi działaniami, które z kolei napędzą poparcie dla tych działań. Mądra polityka rewitalizacyjna generuje zainteresowanie zabytkami, przyciągając inwestorów i mecenasów. Przynosi ona wymierne korzyści w postaci oszczędności (np. poprzez ograniczenie strat wynikających z dewastacji dziedzictwa, do których to strat zalicza się także utracony potencjał inwestycyjno-rozwojowy) i dochodów (na skutek zwiększonej atrakcyjności regionu dla inwestorów, turystów i samych mieszkańców). 

    Zatem, podsumowując, skuteczny program opieki nad zabytkami to po prostu dobra inwestycja w rozwój regionu. Warto tu korzystać z doświadczenia krajów mających dłuższy, niż my, staż w zarządzaniu dziedzictwem w warunkach demokracji i kapitalizmu.

Dorota Jones-Olszanka
Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo (UMK, Toru
ń)
Grad. Dip. Community Development (RMIT, Melbourne)
Konsultant ds. zarządzania dziedzictwem, propagatorka zabytków
https://www.facebook.com/pages/Historic-Manors-of-Lower-Silesia/465793723453424

Mauzoleum Wollerów w Leśnej, fragment sklepienia
Mauzoleum Wollerów w Leśnej, fragment sklepienia

Jeśli przedstawione tu uwagi i propozycje uważasz za słuszne, to możesz się na nich oprzeć. Zapraszamy do wklejania tych fragmentów, które chciałbyś włączyć do własnych propozycji w ramach konsultacji społecznych Programu opieki nad zabytkami województwa dolnośląskiego. Zgodnie z informacjami ze strony uwagi można przesyłać na adres mailowy:
programopieki.konsultacje@dolnyslask.pl do dnia 31.01.2015.

Dolny Śląsk czeka od dawna na dobry program i konsekwentne działania, więc Twoja aktywność może wpłynąć na jego pomyślną przyszłość.

Jeśli będzie to bardziej wygodne udostępniamy powyższe uwagi i propozycje Pani Doroty Jones-Olszanka także w formacie pdf: Konsultujemy Program Opieki nad Zabytkami Województwa Dolnośląskiego na lata 2015-2018

Przeczytaj kolejny wpis: „DOLNEGO ŚLĄSKA PERSPEKTYWA W ZAKRESIE OCHRONY DZIEDZICTWA„.